Topkapı Sarayı Tarihi ve Birimleri

Giriş: Bir İmparatorluk Sahnesi Olarak Sarayburnu

İstanbul’un 1453 yılındaki fethinden sonra, Fatih Sultan Mehmed’in (II. Mehmed) emriyle şehrin silüetini ve kaderini değiştirecek olan "Yeni Saray"ın (Saray-ı Cedid-i Amire) inşasına başlanmıştır. Antik Bizans akropolü üzerine, Zeytinlik (Olive Grove) bölgesine 1460 yılında temelleri atılan ve 1478 yılında tamamlanan bu yapı kompleksi, 19. yüzyıla kadar Osmanlı İmparatorluğu'nun yönetim merkezi, eğitim ocağı ve hanedanın evi olmuştur. Topkapı Sarayı, Batı saraylarının aksine tek bir monolitik binadan oluşmaz; aksine, doğayla iç içe geçmiş avlular, köşkler ve hizmet binalarından oluşan organik bir yapı grubudur. Bu haliyle saray, göçebe Türk çadır geleneğinin (Otağ-ı Hümayun) yerleşik düzene ve imparatorluk azametine taşınmış bir yansımasıdır.

Saray, hiyerarşik bir düzende sıralanan dört ana avlu ve Harem bölümünden oluşur. Her avlu, devletin "dışarıya açıklık" derecesini ve mahremiyetini simgeler. 3 Nisan 1924 tarihinde müzeye dönüştürülene kadar, burası cihanşümul bir devletin beyni olmuştur.

I. Avlu (Alay Meydanı): Devlet ile Halkın Buluşma Noktası

Sarayın anıtsal giriş kapısı olan Bab-ı Hümayun'dan (Saltanat Kapısı) girilen bu ilk avlu, sarayın halka açık olan tek bölümüdür. Burası bir nevi tampon bölge, bir geçiş alanıdır.

İşlevi ve Törenler: Alay Meydanı, devletin lojistik ve törensel ihtiyaçlarının karşılandığı yerdir. Cuma selamlıkları, elçi alayları ve sefere gidiş-dönüş törenleri burada başlardı. Ancak en önemli işlevi, halkın şikayetlerini iletebilmesi için buraya girebilmesiydi. Bu avluda odun ambarları, hasırcılar ocağı, darphane (Darphane-i Amire) ve Doğu Roma’dan kalan Aya İrini Kilisesi bulunur. Aya İrini’nin camiye çevrilmeyip silah deposu (Cebehane) olarak kullanılması, Osmanlı’nın pragmatik yaklaşımının bir göstergesidir.

Bu avlu, devletin heybetinin sergilendiği, ancak henüz padişahın mutlak otoritesinin (mahremiyetinin) başlamadığı, gürültülü ve hareketli bir kamusal alandır.

II. Avlu (Divan Meydanı): Sessizliğin ve Yönetimin Merkezi

İkinci avluya, sadece padişahın at sırtında geçebildiği, diğer herkesin inip yürümek zorunda olduğu Bab-üs Selam (Selam Kapısı) üzerinden geçilir. Bu kapıdan içeri adım atıldığında atmosfer tamamen değişir. Tarihçi ve gezginlerin notlarına göre, bu avluda binlerce insan olsa bile "çıt çıkmazdı." Sessizlik, padişaha ve devlete duyulan saygının en büyük göstergesiydi.

Törensel Önem: Burası devletin idari kalbidir. Ulufe dağıtım törenleri (yeniçerilere maaş ödenmesi) ve elçi kabul törenleri burada yapılırdı. Yabancı elçiler, askerlerin disiplinini ve sarayın ihtişamını izleyerek psikolojik bir baskı altına alınırdı.

Bu avluda yer alan üç temel yapı, devletin üç sacayağını temsil eder: Yönetim (Divan), Adalet (Adalet Kulesi) ve Lojistik (Mutfaklar).

1. Divan Teşkilatı ve Kubbealtı (Divan-ı Hümayun)

Sarayın yönetim mekanizması, sol tarafta yer alan ve "Kubbealtı" olarak bilinen binada işlerdi. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bugünkü formuna kavuşan yapı, iç içe üç bölümden oluşur:

• Müzakere Salonu: Vezir-i Azam ve kubbealtı vezirlerinin devlet işlerini tartıştığı, karara bağladığı yerdir.

• Divan Kalemi: Katiplerin fermanları yazdığı bürokratik merkezdir.

• Defterhane: Alınan kararların ve devlet arşivlerinin saklandığı bölümdür.

Divan toplantıları haftada dört gün yapılırdı. Padişah, Fatih Kanunnamesi sonrası toplantılara bizzat katılmayı bırakmış, toplantı salonuna bakan ızgaralı bir pencere (Kasr-ı Adl Penceresi) arkasından görüşmeleri izlemeyi tercih etmiştir. Bu pencere, vezirlerin "Padişah bizi her an izliyor olabilir" düşüncesiyle daima tetikte olmalarını sağlayan bir panoptikon etkisi yaratmıştır.

2. Adalet Kulesi (Kasr-ı Adl)

Divan-ı Hümayun’un hemen üzerinde yükselen bu kule, sarayın en yüksek yapısıdır. Bunun sembolik anlamı büyüktür: "Adalet, her şeyin üzerindedir." Padişahın adaletinin imparatorluğun her yerinden görülebileceğini ve padişahın da kuleye çıkarak tüm tebasını gözetlediğini simgeler.

Kule, tarih boyunca ahşap yapılardan bugünkü neoklasik/ampir üsluba kadar birçok kez değişime uğramıştır. Son şeklini II. Mahmud döneminde almıştır. Kulenin altından Divan salonuna inen gizli yollar, padişahın saray içindeki görünmez hareket kabiliyetini artırırdı.

3. Saray Mutfakları (Matbah-ı Amire)

İkinci avlunun sağ tarafında, boylu boyunca uzanan revakların arkasında devasa bacalarıyla dikkat çeken mutfaklar yer alır. 15. yüzyılda yapılan ilk mutfaklar, 1574 yılında çıkan büyük yangın sonrası Mimar Sinan tarafından genişletilerek bugünkü anıtsal formuna kavuşmuştur.

Burası bir yemek pişirme alanından ziyade devasa bir fabrikadır. Günde ortalama 4.000 kişiye, ulufe günlerinde ise 15.000 kişiye kadar yemek çıkarılırdı. Mutfaklar hiyerarşik olarak on bölüme ayrılmıştı (Has Mutfak, Valide Sultan Mutfağı, Ağalar Mutfağı vb.). Mimar Sinan’ın tasarladığı bacalar ve havalandırma sistemi, o dönem için mühendislik harikasıdır. Bugün bu bölüm, Çin dışında dünyanın en büyük ve değerli Çin porseleni koleksiyonlarından birine (yaklaşık 10.700 parça) ev sahipliği yapmaktadır. Porselenlerin tercih edilme sebebi, zehirli yiyeceklerle temas ettiğinde renk değiştirdiğine inanılmasıydı.

III. Avlu (Enderun Avlusu): Hükümdarın Özel Dünyası ve Eğitim

Bab-üs Saade (Saadet Kapısı) geçildikten sonra ulaşılan üçüncü avlu, padişahın özel hayatının ve saray içi eğitimin başladığı yerdir. Bu kapının önü, tahta çıkma (Cülus) törenlerinin ve bayramlaşmaların yapıldığı en kutsal törensel alandır. Sancak-ı Şerif sefere gidileceği zaman buraya dikilirdi.

Enderun Mektebi: Bu avlu, Osmanlı’nın devlet adamı yetiştirme kurumu olan Enderun’a ev sahipliği yapar. Devşirme sistemiyle gelen zeki ve yetenekli gençler, burada İslam kültürü, bilim, sanat ve askeri konularda eğitilerek sadrazamlığa kadar yükselebilecekleri bir kariyere hazırlanırlardı. Seferli Koğuşu, Hazine Koğuşu ve Kilerli Koğuşu gibi yapılar bu eğitimin parçalarıdır.

Arz Odası: Kapının hemen karşısında yer alan Arz Odası, padişahın yabancı elçileri ve devlet adamlarını kabul ettiği son noktadır. Elçiler buraya kollarından tutulan iki görevli eşliğinde getirilir ve padişahın huzuruna çıkarılırdı. Burası, devletin gücünün son kez teyit edildiği yerdir.

Kutsal Emanetler (Hırka-i Saadet Dairesi): Yavuz Sultan Selim’in 1517 Mısır seferinden sonra İstanbul’a getirilen Hz. Muhammed’e ve diğer peygamberlere ait eşyalar (Hırka-i Şerif, Sakal-ı Şerif, kılıçlar) burada korunur. Padişahlar buranın temizliğini bizzat yapmayı bir şeref sayarlardı. Bu bölümde yüzyıllardır aralıksız Kuran-ı Kerim okunmaktadır.

IV. Avlu (Sofa-i Hümayun): Lale Bahçeleri ve Zafer Köşkleri

Üçüncü avludan dar geçitlerle ulaşılan dördüncü avlu, aslında üçüncü avlunun bir uzantısıdır ancak daha çok padişahın dinlendiği, manzarayı seyrettiği bir teras bahçesi niteliğindedir. Burası sarayın en sivil, en estetik yüzüdür.

Köşkler ve Sembolizm: Bu alanda bulunan Bağdat Köşkü ve Revan Köşkü, IV. Murad tarafından sırasıyla Bağdat ve Erivan (Revan) seferlerinin zafer hatırası olarak yaptırılmıştır. Bu yapılar, klasik Osmanlı köşk mimarisinin (çini işçiliği, sedef kakmalar, kubbe yapısı) zirve örnekleridir.

İftariye Kameriyesi: Altın yaldızlı bronz bir gölgelik olan bu yapı, Haliç’e ve Galata’ya bakar. Padişahların Ramazan ayında iftarlarını bu manzaraya karşı açtıkları rivayet edilir.

Ayrıca, Sultan Abdülmecid döneminde yaptırılan Mecidiye Köşkü, saraydaki Batılılaşma etkisinin görüldüğü son dönem yapılarındandır ve imparatorluğun mimari zevkinde yaşanan değişimi belgeler.

Sonuç

Topkapı Sarayı, bir binadan çok daha fazlasıdır; Osmanlı devlet felsefesinin mekânsal karşılığıdır. Birinci avluda halkla bütünleşen devlet, ikinci avluda kurumsallaşır ve adalet dağıtır, üçüncü avluda eğitim ve inançla içselleşir, dördüncü avluda ise estetik ve doğayla huzur bulur. 1985 yılında UNESCO Dünya Mirasları Listesi'ne giren saray, 1924'ten beri müze olarak insanlık tarihinin bu büyük imparatorluğuna tanıklık etmeye devam etmektedir.

Kaynakça

1. Necipoğlu, G. (1991). Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. New York: The Architectural History Foundation & MIT Press.

2. Goodwin, G. (2003). A History of Ottoman Architecture. London: Thames & Hudson.

3. İnalcık, H. (1973). The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London: Weidenfeld & Nicolson.

4. UNESCO World Heritage Centre. (n.d.). Historic Areas of Istanbul. UNESCO.

5. Davis, F. (1970). The Palace of Topkapi in Istanbul. New York: Scribner.

6. Atasoy, N. (2002). Harem. Istanbul: Aygaz.